Architektura Sztokholmu – szybki szkic


Zanim w następnych odcinkach skoncentrujemy się na poszczególnych obiektach, ich stylach i historii, dobrze jest wiedzieć jaki był architektoniczny rozwój miasta, przynajmniej w zarysie.


640px-Riddarholmen_from_Stockholm_City_Hall_tower
Riddarholmen, mały przylądek i jedno z najwcześniej zabudowanych miejsc w Sztokholmie. Fot. Benoit Derrnier, Wikipedia 

Jeśli chcemy zwiedzać Sztokholm chronologicznie, zacząć powinniśmy od Riddarholmen (w tłumaczeniu: Rycerski przylądek). Tutaj możemy zobaczyć najwcześniejsze budowle jakie zachowały do naszych czasów, czyli te pochodzące z końca XIII i nieco późniejsze. Najbardziej znaczącym przykładem jest Riddarholmski kościół – jego ażurową, strzelistą wieżę widać z daleka.


640px-Riddarholmskyrkan_2006_2
1270. Kościół na Riddarholmen. Fot. Holger Ellgaard, Wikipedia 

Ten piękny przykład szwedzkiego gotyku był częścią klasztoru Franciszkanów, który działał tu w średniowieczu, ale niestety nie przetrwał. Pozostałe budynki, choć znacznie młodsze też są wiekowe.

Na sąsiednim przylądku rozpościera się Stare Miasto, i rzeczywiście jest stare.


640px-Storkyrkan_Kungliga_slottet_Obelisk_at_Slottsbacken_Stockholm_2016_01
1264. Katedra (Storkyrkan albo Domkyrkan) pod wezwaniem Świętego Mikołaja. Fot. Julian Herzog, Wikimedia Commons 

Katedra stoi blisko zamku i od dawien dawna jest tradycyjnym miejscem koronacji i ślubów członków rodziny królewskiej, podczas gdy wcześniej wymieniony kościół na Riddarholmen jest miejscem królewskich nabożeństw pogrzebowych.

Zainteresowanym epoką średniowiecza polecamy nie tyle centrum Sztokholmu, co jego bliskie okolice. Mogą się one pochwalić licznymi przykładami średniowiecznych małych kościołów. Często są kamienne, mają wnętrza pokryte malowidłami, zawierają wiele oryginalnych elementów.


640px-Bromma_kyrka_2013a
1160. Kościół w Bromma. Fot. Jssfrk, Wikimedia Commons

Bromma kyrka, kościół w dzielnicy Bromma. To tylko jeden z przykładów. Warto też odwiedzić kościół w Spånga, czy Brännkyrka. Otoczone są małymi cmentarzami, na których nierzadko znaleźć można jeszcze starsze niż kościoły, głazy runiczne z czasów Wikingów.


640px-Birger_Jarls_torn_(Riddarholmen)
1530. Wieża włodarza Birgera (Birger jarls torn) Fot. Anders Björk, Wikimedia Commons

Chcąc trzymać się chronologii, wracamy na Riddarholmen. Wieża dziś nosząca imię średniowiecznego możnowładcy Birgera to wiek XVI, była częścią budowli obronnej z czasów panowania króla Gustawa Wazy. Wedle starego mitu wieża miała być siedzibą Birgera, bohatera Szwecji z XIII w., i do niedawna przypisywano jej status najstarszego budynku w mieście. Sprzeczano się co do stylu budowli. Jej architektura zgodna jest z kanonami średniowiecza ale widać tu także wpływy początków renesansu. Dopiero badanie przeprowadzone w 1917 r. wykazało, że wieża jest sporo młodsza. Nazwa jednak została.


stockholm-436231_640
1630. Kolorowe kamienice na Wielkim Rynku. Fot. Pixabay

Stortorget (Wielki Rynek) to najstarszy choć nie jedyny plac w dzielnicy Gamla Stan. Mamy tu także wąskie uliczki, zaułki, schodki, kolorowe kamieniczki… najwięcej jest tych budowanych w XVII w. pod wpływem rozwoju miasta w czasach hanzeatyckich.

Kamienice czerwona i żółta na powyższym zdjęciu są rzadkimi przykładami późnego renesansu. Ten do Sztokholmu przyszedł dopiero z początkiem XVII w., i to z Holandii.  W architekturze jest zauważalny właśnie na Starym Mieście. Zamek Królewski również w pewnych partiach zawiera renesansowe wpływy.

Dlaczego tak skromnie? – To czasy Reformacji, poddawania w wątpliwość wcześniejszego rozmachu, a więc nie najlepszy okres na wznoszenie kolejnych kościołów. Arystokracja za panowania Wazów też musiała się ograniczyć w rozbudowie swych posiadłości.


640px-Katarina_kyrka_in_summer
1695. Kościół św. Katarzyny. Fot. Amlan Chakarborthy, Wikimedia Commons

Budowlą uważaną za renesansową jest Kościół pod wezwaniem Świętej Katarzyny (Katarina kyrka) w dzielnicy Södermalm. Powstał w okresie późnego renesansu i jest zbudowany na planie krzyża, co wówczas było w Szwecji bardzo nowatorskim rozwiązaniem. Kilka razy płonął a każda odbudowa zmieniała nieco jego wygląd.

I to właściwie tyle, jeśli chodzi o epokę odrodzenia… Natomiast barok i klasycyzm są znacznie lepiej reprezentowane – to czas szwedzkiego Złotego Wieku i mocarstwowych zapędów.


640px-Riddarhuset_november_2010
1674. Pałac Siedziby Rycerstwa (Riddarhuspalatset).Fot. Ankara, Wikipedia

Idąc z Riddarholmen na Stare Miasto mijamy reprezentacyjny budynek – to Pałac Rycerski (Riddarhuspalatset). Mieści on zbiory tworzące swego rodzaju archiwum szwedzkiego rycerstwa i arystokracji. Podczas trwającej trzydzieści lat budowy, zmieniali się architekci i ich preferencje co do stylu pałacu, tak więc widać tu wpływy holenderskiego manieryzmu jak i francuskiego klasycyzmu.


640px-Royal-Palace-Stockholm_2
Zamek Królewski dzisiaj. Fot. Wikimedia Commons 

Zamek Królewski w Sztokholmie również budowano długo; od końca XVII w. do lat siedemdziesiątych XVIII w.. Dlatego w różnych jego częściach wychwycić da się odmienne style: od renesansu do baroku. Obecna oficjalna siedziba króla stanęła na miejscu poprzedniej, którą w 1697 r. strawił pożar. Dawne ilustracje pozwalają podejrzewać, że miała więcej uroku… Ale to nasze prywatne zdanie.


800px-Slottet_Tre_Kronor_1661
Zamek Trzy Korony to wcześniejsza twierdza, wzniesiona w XIII w. W 1697 strawił go pożar a w tym samym miejscu postawiono obecny Zamek Królewski. Fot. Wikipedia 

Dawny zamek Trzy Korony powstał w XIII w. i był zarówno twierdzą jak i siedzibą królewskich rodzin.

Do końca wieku XVII zwykli mieszkańcy Sztokholmu mieszkali głównie w obrębie Starego Miasta, a gdy populacja rosła i ludzie zaczęli się bogacić, na obrzeżach coraz liczniej powstawały dworki (tzw. sin. malmgård, pl. malmgårdar). Często były drewniane, składały się z budynku głównego i dwóch skrzydłowych.


640px-Kristinehov
XVIII w. Dworek (malmgård) w dzielnicy Södermalm, jej części zwanej Kristinehov, fot. Enhamre, Wikipedia

Dziś można takie XVIII wieczne dworki zobaczyć w zaledwie kilku miejscach miasta: na wyspie Långholmen, w dzielnicy Vasastan w Bellevueparken czy w parku Vanadislunden.

Pierwsza część wieku XVIII to chude lata i spowolnienie; ludności przestaje przybywać, a zawartość skarbca ledwo jest w stanie pokryć przeciągającą się budowę nowego Zamku. Widać za to pierwsze próby stawiania budynków dla ludzi o najprostszych zawodach i najniższych dochodach. Większość klasy robotniczej mieszkała jednak w bardzo skromnych warunkach; drewniana zabudowa, brak wygód, przeludnienie, bieda, niepewność jutra.


640px-Mäster_Pers_gränd-1
XIX w. Uliczka Mistrza Pehra (Mäster Pehrs gränd), dziś to część parku Vitabergsparken. Fot. Jssfrk, Wikimedia Commons

Tak wyglądała prawie cała dzielnica Södermalm zanim cudowny wynalazek Nobla -dynamit, nie rozkruszył okolicznych skał, uwalniając nowe tereny pod budowę kamienic. W okolicy zwanej Vita bergen (Białe góry) zachowano część zabudowań proletariackich z XVIII – XIX w.

Równolegle, i w miarę poprawy finansów państwa, w zamożnej części miasta, po drugiej stronie zatoki stawiano okazałe budynki teatru dramatycznego, parlamentu, budowano kamienice w dzielnicach Östermalm czy Kungsholmen.


640px-Dramaten_May_2013
1908. Teatr Dramaten. Fot. Arild Vågen, Wikipedia Commons

640px-Riksdagshuset2014
1905. Obecna siedziba parlamentu, fasada frontowa. Fot. Larske, Wikimedia Commons 

640px-Hemgården_Östermalm
XIX w. Dzielnica Östermalm. Fot. l99pema, Wikimedia Commons

Koniec XIX w. to także czas rozkwitu stylu narodowo romantycznego. Budowano nierzadko z kamienia, wieńczono konstrukcje wieżami, tak by nawiązywały do dawnych zamków – budowle bywały ciężkie, przypominały te o obronnym charakterze.


Rådhuset-_Stockholm-014
1915. Siedziba Sądu Powszechnego w dzielnicy Kungsholmen.Fot. Sokrates Petalidis.

640px-Nordiskamuseet
1907. Muzeum Nordyckie (Nordiska Museet) na wyspie Djurgården.Fot. Ankara, Wikipedia 

Koronnym przykładem jest tu budynek Muzeum Nordyckiego (Nordiska Museet), tak okazały, że mylony czasem z Zamkiem Królewskim.


4174631977_2ef110a38a_b
1923. Ratusz (Stadshuset). Fot. Anders Lingdren, Flickr 

Nieco późniejszym reprezentantem narodowego romantyzmu, już z widocznymi wpływami modernizmu i funkcjonalizmu może być Ratusz (Stadshuset), który swoją wieżą dekorowaną trzema koronami góruje nad miastem. Motywem przewodnim dla projektującego architekta Ragnara Östberga, był tu Pałac Dożów w Wenecji.


W miarę ciągle rosnącej liczby ludności i postępu technologii, obraz Sztokholmu się zmienia wedle nowych trendów.

640px-Ålstensgatan_radhusen_2012a
1932. Ålstensgatan. Fot. Bysmon, Wikipedia 

Szeregowce przy Ålstensgatan w dzielnicy Bromma są typowym przykładem bardzo widocznego w Sztokholmie funkcjonalizmu. Na krótko przed oddaniem do użytku były nawet przedmiotem specjalnej wystawy pod hasłem „Nowoczesny szwedzki dom”.

ABC – pierwsze litery słów arbete (praca), bostad (mieszkanie) i centrum – to swego rodzaju nowa fala w skandynawskim planowaniu przestraszni. Nadeszła na dobre w latach 50´ i zaowocowała licznymi małymi centrami w dzielnicach oddalonych od śródmieścia. Te nowe, małe centra zawierały niedużą galerię handlową, jakąś kawiarnię, restaurację, bibliotekę, przychodnię, pocztę, był tam zawsze jakiś plac, często z fontanną i ławkami wśród zieleni.


640px-EU-SE-Stockholm-Årsta-Årsta_Centrum
1953. Lokalne centrum w Årsta. Fot. Dimitry, Wikimedia Commons 

Oto typowy przykład takiego podmiejskiego centrum – po co jeździć do miasta, jeśli na miejscu tyle można załatwić, kupić, zobaczyć…

Lata 60´ to bardzo burzliwy rozdział sztokholmskiej architektury. Pozostając na fali ułatwiania ludziom życia i przybliżania nowoczesności, wyburzano całe kwartały starych kamienic, które choć wymagające generalnych remontów i nowych instalacji, dałoby się uratować i zachować tradycyjny charakter miasta.


640px-Sergels_torg_dec_2010
1966. Biurowce przy Hötorget.Fot. Holger Ellgaard, Wikipedia

Wieżowce w pobliżu Placu Hötorget – szkło i metal. To najbardziej spektakularny przykład radykalnej zmiany. Miały być symbolem nowoczesności i postępu. Dziś ten projekt ma już oficjalny status wielkiego błędu. Niestety, za późno. Ale ważne by nie popełniać następnych.

Jak więc buduje się teraz?

Jeśli chodzi o dzielnice mieszkalne, powstają w miejscach, gdzie jeszcze niedawno była jakaś centralnie położona łączka czy inny niezagospodarowany kawałek zieleni. Na budowę nowych mieszkań wykorzystuje się każdy pusty obszar. Czasami są protesty, innym razem udaje się bezbolesne wtopić budynki w otoczenie.


640px-Hammarby_Sjöstad_January_2015
1997. Morskie Miasteczko Hammarby (Hammarby Sjöstad).Fot. Arild Vågen, fot. Wikipedia 

To całkiem spora i bardzo popularna dzielnica, która powstała (i wciąż się rozrasta) wzdłuż nabrzeża i dawnego portu, gdzie jeszcze w połowie XX w. rozładowywano mniejsze statki. 


Husarviken,_Norra_Djurgårdsstaden
2012. Miasteczko Północny Zwierzyniec (Norra Djurgårdsstaden). Fot.Holger Ellgaard, Wikipedia 

Jeszcze do niedawna tereny leśne, choć położone bardzo blisko centrum.

Wraz z tą mieszkaniową, powstaje architektura bardziej pokazowa, chcąca się wykazać twórczą inwencją i nowatorskimi rozwiązaniami:


1200px-Ericsson_Kista_2010a
2010. Tak wygląda kwatera główna firmy telekomunikacyjnej Ericsson położona w oddalonej od centrum dzielnicy Kista. Fot. Holger Ellgaard, Wikipedia

Waterfront_Building,_Stockholm_2015
2011. Budynek zwany Waterfront stoi oczywiście nas wodą, blisko Dworca Centralnego. Mieści hotel i centrum kongresowo-konferencyjne. Fot. Frankie Fouganthin, Wikipedia 

Arkitekturskolan_October_2015_03
2015. Budynek Wydziału Architektury przy Politechnice Sztokholmskiej. Fot. Arild Vågen, Wikipedia

Będąc w Sztokholmie i chcąc się o architekturze miasta dowiedzieć ciekawych rzeczy, warto odwiedzić Muzeum Miejskie Sztokholmu (Stockholms Stadsmuseet), Muzeum Średniowiecza (Medeltidsmuseet), lub Muzeum Architektury i Designu (ArkDes).

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Blog na WordPress.com. Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: